Twoja nastoletnia córka nagle zaczęła się pasjonować zdrowym odżywianiem i intensywnie ćwiczyć. Syn unika wspólnych posiłków, a po kolacji zawsze znika w łazience. Kiedy zwykłe zainteresowanie sylwetką staje się sygnałem alarmowym? Psycholożka Ewelina Matuła wyjaśnia, na co zwrócić uwagę, zanim będzie za późno – i jak rozmawiać z dzieckiem, które może potrzebować pomocy.
Czym są zaburzenia odżywiania?
Zaburzenia odżywiania są to nieprawidłowe zachowania żywieniowe, które dodatkowo związane są z zachowaniami koncentrującymi się na kontroli masy ciała.
Są poważnym problemem wychodzącym daleko poza kwestie wyglądu, gdyż bardzo często wiążą się z ogromnym cierpieniem, zniekształconym postrzeganiem samego siebie, obniżeniem nastroju oraz tendencją do autoagresji. Szacuje się, że około kilka procent osób doświadczy w ciągu swojego życia zaburzeń odżywiania. Najwięcej zachorowań pojawia się u nastoletnich dziewcząt oraz młodych kobiet. Należy jednak pamiętać że chorują również mężczyźni.
Dlaczego w zaburzenia odżywiania tak często wpadają młodzi ludzie?
Okres nastoletni jest czasem pełnym wyzwań i przemian. Młodzi ludzi mierzą się z ogromem zmian fizycznych oraz emocjonalnych. Podejmują nowe wyzwania, tworzą nowe więzi, szukają akceptacji w gronie rówieśników oraz coraz bardziej dążą do swojej niezależności. Powyższe kwestie mogą wpływać na większe ryzyko rozwoju zaburzeń odżywiania.
Największa zapadalność na jadłowstręt psychiczny przypada na 13.-15. rok życia, jednak coraz częściej chorują też młodsze osoby.
Wiąże się on z celowym ograniczaniem jedzenia, intensywnymi ćwiczeniami fizycznymi, prowadzącymi do znacznej utraty masy ciała (poniżej pożądanej dla wieku i wzrostu), zaabsorbowaniem sylwetką oraz zniekształceniem jej postrzegania, które wpływa na niezauważanie postępującego wyniszczenia.
Drugim zaburzeniem, które może występować jest bulimia psychiczna, która zazwyczaj występuje nieco później, najczęściej między 15-25 rokiem życia. Wiąże się ona z występowaniem epizodów objadania się, podczas których osoba zjada duże ilości jedzenia – doświadczając poczucia utraty kontroli, a po jego zakończeniu podejmuje zachowania kompensacyjne (w postaci na przykład wymiotów, stosowania środków przeczyszczających, intensywnych ćwiczeń). Oprócz tego występować mogą też zaburzenia z napadowym objadaniem się. Co ważne, osoba nie zawsze musi w pełni spełniać kryteria danego zaburzenia, by uznać to za poważny problem, gdyż w klasyfikacjach mamy też grupę nieokreślonych zaburzeń odżywiania.
Na co zwrócić uwagę?
Tym co najbardziej kojarzy się z zaburzeniami odżywiania, niewątpliwie jest spadek masy ciała, jednakże nie musi on wystąpić, np. w przypadku bulimii. Na co, więc warto zwrócić uwagę? Zaniepokoić powinny nas tak naprawdę zmiany w dotychczasowym sposobie odżywiania. Czasem zmiany te mogą być stopniowe, innym razem nagłe. Młode osoby mogą nagle zacząć interesować się zdrowym odżywianiem oraz sportem i samo w sobie nie jest to niczym złym, jednak jest to czas kiedy warto porozmawiać z nastolatkiem i zobaczyć na ile jest to faktycznie dla niego bezpieczne.
To, co dodatkowo może się pojawiać i powinno zwrócić uwagę, to unikanie jedzenia w towarzystwie innych osób, rytualne zachowania związane z zakupami, przygotowaniem jedzenia, czy samym jedzeniem, znikanie dużej ilości jedzenia, częste korzystanie z toalety po posiłku, intensywne ćwiczenia fizyczne, nadmierne zaabsorbowanie wyglądem, częste ważenie się, wrażliwość na zimno, utrata miesiączki oraz fizyczne osłabienie. Powyższym objawom często towarzyszy też obniżenie nastroju bądź jego większa labilność.
Jakie są przyczyny zaburzeń odżywiania?
Z uwagi na to, że zaburzenia odżywiania mają wieloczynnikową etiopatogenezę, nie da się podać jednego czynnika, który wpływa na ich pojawienie się. Do czynników ryzyka zaliczamy między innymi:
- Płeć żeńską,
- Okres adolescencji i młodej dorosłości,
- Życie w zachodnioeuropejskim społeczeństwie,
- Otyłość,
- Perfekcjonizm,
- Niską samoocenę,
- Trudności w relacjach rodzinnych,
- Krytyczne komentarze dotyczące jedzenia czy sylwetki.
Okres nastoletniości jest czasem kiedy ciało podlega ogromnym i szybkim zmianom, co może wiązać się z poczuciem utraty kontroli.
Niestety w społeczeństwie spotykamy się z tym, że zmiany te są często komentowane, co może wzbudzać duży niepokój. Adolescenci szukają akceptacji w grupie, często porównują się z rówieśnikami, tworzą pierwsze relacje romantyczne. Przekłada się to na większe zaabsorbowanie wyglądem.
W dzisiejszych czasach, młode osoby często dużo korzystają z mass mediów, gdzie są narażone na obserwowanie wyidealizowanych ciał, które kojarzą się z dobrobytem i powodzeniem, czy też na promowanie różnych, niezdrowych diet.
Niebezpieczeństwo niosą też niektóre konta, które deklarują pomoc w wychodzeniu z choroby, jednak nie mają z nim nic wspólnego, a zamiast tego utrzymują zniekształcony obraz dotyczący odżywiania.
Jak rozmawiać z dzieckiem, u którego podejrzewamy zaburzenia odżywiania?
Osoby doświadczające zaburzeń odżywiania często minimalizują bądź zaprzeczają poważnym objawom. Rozmowa z osobą doświadczającą tego problemu może więc być trudna. To co jest najważniejsze to, aby przeprowadzić ją w spokojnej atmosferze, unikając osądów. Jest to nieraz bardzo trudne z uwagi na niepokój o bliską osobę oraz poczucie bezradności. Mimo tego, ważne aby powiedzieć o tym co zauważyliśmy i zaproponować poszukanie pomocy. Należy unikać komentowania sylwetki, krzyków, czy wzbudzania poczucia winy.
Ważne jest, aby w przypadku zaburzeń odżywiania nie rozmawiać z dzieckiem tylko o tym, ale nadal budować relację opartą o różne obszary życia.
W sytuacji gdy podejrzewam, że moje dziecko cierpi na zaburzenia odżywiania należy przede wszystkim poszukać profesjonalnej pomocy. Powinna obejmować ona wizytę u lekarza pediatry w celu oceny stanu zdrowia, opiekę psychologa bądź psychoterapeuty specjalizującego się w powyższym problemie oraz konsultację u lekarza psychiatry. Warto też rozważyć skorzystanie z pomocy dietetyka, który pomoże stworzyć plan przywracania pożądanej masy ciała w bezpieczny sposób, czy też zajmie się edukacją w zakresie prawidłowych zachowań żywieniowych.
W sytuacji, gdy nasze dziecko kategorycznie odmawia pomocy nie powinniśmy odpuszczać i po jednej nieudanej rozmowie kończyć próby zachęcenia do leczenia. Dodatkowo do pewnego wieku leczenie można podjąć bez zgody dziecka i mimo tego, że ciężko pracować w takiej sytuacji terapeutycznie, to możemy zabezpieczyć dziecko medycznie oraz korzystać z psychoedukacji. W przypadku starszych dzieci w przypadku ich odmowy nie możemy ich zmusić do skorzystania z pomocy, chyba że zagrożone jest ich życie.
