Uzależnienie może dotyczyć zarówno przepisanych leków, jak i nielegalnych narkotyków. Choć odbierane społecznie inaczej, oba rodzaje uzależnień mają wspólne mechanizmy i podobne konsekwencje zdrowotne. Zrozumienie różnic i podobieństw między nimi to klucz do skutecznej pomocy i wsparcia osób zmagających się z problemem.
Czym różni się uzależnienie od leków i narkotyków?
Podstawowa różnica leży w źródle pochodzenia substancji. Leki to środki przepisywane przez lekarzy w celach terapeutycznych, które mogą prowadzić do uzależnienia przy niewłaściwym stosowaniu. Narkotyki to substancje psychoaktywne, w znacznej większości przypadków nielegalne, używane rekreacyjnie.
Uzależnienie od leków często rozwija się nieświadomie – pacjent zaczyna przyjmować przepisane środki przeciwbólowe lub uspokajające zgodnie z zaleceniami, a z czasem traci nad tym kontrolę. Uzależnienie od narkotyków zwykle rozpoczyna się od świadomej decyzji o sięgnięciu po substancję w celach innych niż medyczne.
Porównanie: uzależnienie od narkotyków i leków
| Aspekt | Uzależnienie od leków | Uzależnienie od narkotyków |
| Początek uzależnienia | Często nieświadomy, związany z terapią bólu, bezsenności lub lęków; stopniowe zwiększanie dawek | Zwykle świadoma decyzja o użyciu substancji; eksperymentowanie, presja grupy lub ucieczka od problemów |
| Najczęstsze substancje | Benzodiazepiny (Xanax, Lexotan), opioidy (tramadol, morfina, kodcina), leki nasenne (Stilnox), leki przeciwbólowe | Heroina, kokaina, amfetamina, marihuana, MDMA, syntetyczne narkotyki (dopalacze) |
| Objawy fizyczne | Senność, spowolnienie, problemy z pamięcią, zaburzenia równowagi, drżenia, bóle głowy | Rozszerzone lub zwężone źrenice, utrata apetytu, nadmierna energia lub apatia, problemy ze snem, zmiany wagi |
| Objawy psychiczne | Lęk, drażliwość, depresja, problemy z koncentracją, zaburzenia nastroju | Zmiany osobowości, paranoja, agresja, zaburzenia nastroju, izolacja społeczna, problemy z motywacją |
| Mechanizm uzależnienia | Rozwój tolerancji na lek, fizyczne i psychiczne uzależnienie od substancji, obawa przed bólem lub lękiem po odstawieniu | Silne pobudzenie układu nagrody w mózgu, szybki rozwój tolerancji, kompulsywna potrzeba zażywania |
| Objawy zespołu abstynencyjnego | Drżenia, pocenie się, bezsenność, lęk, drgawki (w przypadku benzodiazepin), bóle mięśni | Dreszcze, wymioty, bóle ciała, silne głody narkotykowego, depresja, myśli samobójcze |
| Stygmatyzacja społeczna | Mniejsza – leki kojarzone z leczeniem, uzależnienie często bagatelizowane | Większa – narkotyki uznawane za wybór świadomy, silne piętno społeczne |
| Dostępność substancji | Łatwa – recepty lekarskie, apteki, często legalna sprzedaż | Zróżnicowana – czarny rynek, nielegalne źródła, różna czystość i skład |
| Proces terapeutyczny | Stopniowe zmniejszanie dawek pod nadzorem lekarskim, terapia poznawczo-behawioralna, praca nad przyczyną sięgania po leki | Detoksykacja, terapia indywidualna i grupowa, programy 12 kroków, wsparcie środowiskowe, długoterminowa rehabilitacja |
| Czas trwania leczenia | Od kilku tygodni do kilku miesięcy, w zależności od rodzaju leku i stopnia uzależnienia | Często długoterminowe – od kilku miesięcy do lat, z wysokim ryzykiem nawrotów |
| Wsparcie medyczne | Konsultacje psychiatryczne, nadzór internisty, stopniowe odstawienie leków | Zespoły terapeutyczne, psychiatra, lekarz internista, terapeuci uzależnień |
Czy uzależnienia mają wspólny mechanizm?
Zarówno leki, jak i narkotyki działają na te same obszary mózgu odpowiedzialne za odczuwanie przyjemności i nagrody. Oba rodzaje substancji zwiększają poziom dopaminy, co wywołuje uczucie euforii i ulgi.
Z czasem mózg przyzwyczaja się do obecności substancji i wymaga coraz większych dawek dla osiągnięcia podobnego efektu. To właśnie mechanizm tolerancji – wspólny dla wszystkich uzależnień od substancji psychoaktywnych.
Co łączy osoby uzależnione?
Niezależnie od rodzaju substancji, osoby uzależnione doświadczają utraty kontroli nad zażywaniem. Kontynuują używanie pomimo negatywnych konsekwencji zdrowotnych, społecznych i zawodowych.
Wspólne są także problemy w relacjach, izolacja społeczna i ukrywanie problemu przed bliskimi. Zarówno lekomanię, jak i narkomanię charakteryzuje zaprzeczanie, że problem w ogóle istnieje.
Jak leczyć narkomanię i lekomanię?
Skuteczne leczenie narkomanii wymaga kompleksowego podejścia – od detoksykacji, przez terapię psychologiczną, po długoterminowe wsparcie i zapobieganie nawrotom. Kluczowa jest praca nie tylko z uzależnieniem, ale też z przyczynami, które do niego doprowadziły.
Leczenie lekomanii to przede wszystkim stopniowe, kontrolowane odstawienie leku pod nadzorem specjalisty. Gwałtowne przerwanie przyjmowania może być niebezpieczne dla zdrowia, dlatego proces wymaga profesjonalnego wsparcia medycznego.
Kiedy szukać pomocy?
Jeśli zauważasz, że potrzebujesz coraz większych dawek leku, aby osiągnąć ten sam efekt, to sygnał ostrzegawczy. Podobnie niepokojące jest ukrywanie przed bliskimi ilości zażywanych substancji lub wizyty u wielu lekarzy w celu zdobycia recept.
Pomoc jest dostępna bez względu na to, czy uzależnienie dotyczy leków czy narkotyków. Specjaliści – terapeuci uzależnień, psychiatrzy i psychologowie – oferują wsparcie dostosowane do indywidualnych potrzeb.
Podsumowanie
Choć uzależnienie od leków i uzależnienie od narkotyków różnią się kontekstem społecznym i początkiem drogi do uzależnienia, mają wspólny mianownik. Oba prowadzą do utraty kontroli, niszczą zdrowie i relacje, wymagają profesjonalnej pomocy.
Najważniejsze to zrozumienie, że uzależnienie to choroba, nie wybór. Nie ma znaczenia, czy dotyczy legalnych leków, czy nielegalnych narkotyków – każda osoba zmagająca się z tym problemem zasługuje na wsparcie, empatię i dostęp do skutecznego leczenia.
